Người nói 1 (Nữ): Mọi người nghĩ sao nếu tôi nói rằng ừm điều nguy hiểm nhất chúng ta có thể làm với một đứa trẻ 4 tuổi đang tăng cân quá nhanh lại chính là bắt đứa trẻ đó ăn kiêng?

Người nói 2 (Nam): Ừ, đó thực sự là một cú sốc với phần lớn các bậc phụ huynh đấy. Chúng ta kiểu luôn được lập trình sẵn một phương trình rất đơn giản trong đầu là: hễ thừa cân thì phải cắt giảm khẩu phần ăn.

Người nói 1 (Nữ): Đúng rồi, kiểu cứ mập là bớt ăn lại thôi.

Người nói 2 (Nam): Chính xác. Nhưng mà khi áp dụng cái phương trình đó lên một cơ thể đang trong giai đoạn xây dựng nền móng thì hệ lụy để lại có thể kéo dài suốt phần đời còn lại của đứa trẻ cơ.

Người nói 1 (Nữ): Vậy nên hôm nay chúng ta sẽ đi sâu vào các tài liệu y khoa từ hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ hay còn gọi là AAP, rồi Bộ Y tế Việt Nam cho đến các giáo trình y khoa quốc tế kinh điển như Nelson hay Robert. Sứ mệnh của buổi phân tích này á đó là khám phá khoa học thực sự đằng sau việc điều trị béo phì ở trẻ em và để xem tại sao cái câu thần chú "ăn ít đi, vận động nhiều lên" nó lại ừm hoàn toàn thiếu chính xác về mặt sinh học đối với một cơ thể đang lớn.

Người nói 2 (Nam): Cái điểm đột phá đầu tiên mà chúng ta cần nhận thức ở đây đó là sự thay đổi trong cách giới y khoa định nghĩa vấn đề. Tổ chức Y tế Thế giới và Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ ừm họ không còn coi béo phì chỉ là một hệ quả của lối sống nữa.

Người nói 1 (Nữ): Khoan, ý là nó không chỉ đơn giản là do lười vận động hay ăn nhiều á?

Người nói 2 (Nam): Đúng thế. Họ đã chính thức công nhận đây là một căn bệnh mạn tính.

Người nói 1 (Nữ): Bệnh mạn tính luôn?

Người nói 2 (Nam): Đúng rồi đấy. Cốt lõi của việc điều trị không nằm ở chiếc cân điện tử trong nhà tắm đâu, mà là việc tái thiết lập các hành vi thần kinh, sinh lý và kiểu quản lý các nguy cơ ngầm như gan nhiễm mỡ không do rượu hay là đái tháo đường týp 2.

Người nói 1 (Nữ): À, hiểu. Để bắt đầu tháo gỡ sự phức tạp này thì tôi nghĩ chúng ta phải quay lại điểm khởi đầu, đó là chẩn đoán. Khi tôi đọc các tài liệu hướng dẫn, thực sự có một rào cản thuật ngữ rất lớn.

Người nói 2 (Nam): Ừ, y khoa thì nhiều thuật ngữ mà.

Người nói 1 (Nữ): Đúng vậy. Y khoa người ta không dùng mắt thường để nhìn một đứa trẻ có đôi má phúng phính rồi phán là béo phì. Họ sử dụng một cái gọi là biểu đồ bách phân vị BMI cho trẻ trên 2 tuổi. Nghe có vẻ giống như một bảng điểm toán học vậy.

Người nói 2 (Nam): Nó hơi mang tính thống kê một chút.

Người nói 1 (Nữ): Vâng. Chúng ta hãy làm rõ khái niệm bách phân vị này một chút nhé. Thử hình dung ừm nếu chúng ta có một căn phòng xếp đúng 100 đứa trẻ cùng độ tuổi và cùng giới tính đứng thành một hàng ngang từ nhẹ cân nhất đến nặng cân nhất đi.

Người nói 2 (Nam): Một hình ảnh so sánh rất trực quan đấy. Nếu đứa trẻ đó đứng ở vị trí thứ 85 trong hàng ranh giới đó, tức là ừm trẻ nặng hơn 84 bạn khác và nhẹ hơn 15 bạn còn lại.

Người nói 1 (Nữ): Thì đó là bắt đầu thừa cân, đúng không?

Người nói 2 (Nam): Chính xác, thì trẻ bắt đầu bước vào nhóm thừa cân. Còn từ vị trí thứ 95 trở lên thì y khoa chẩn đoán là béo phì.

Người nói 1 (Nữ): À, ra là thế.

Người nói 2 (Nam): Việc so sánh trong cùng một nhóm tuổi và giới tính là cực kỳ quan trọng. Bởi vì mọi người biết đấy, sự phát triển mỡ và cơ của một bé trai 6 tuổi hoàn toàn khác với bé gái 12 tuổi.

Người nói 1 (Nữ): Đương nhiên rồi. Thế còn với trẻ dưới 2 tuổi thì sao?

Người nói 2 (Nam): Với trẻ dưới 2 tuổi, do trẻ chưa thể đứng thẳng để đo chiều cao chính xác được nên y khoa dùng biểu đồ cân nặng theo chiều dài.

Người nói 1 (Nữ): Và khi đào sâu vào các biểu đồ này, tôi bắt gặp một khái niệm khiến mình thực sự sững sờ, đó là adiposity rebound hay dịch ra là hiện tượng phục hồi mô mỡ. Nó bẻ gãy hoàn toàn cái suy nghĩ thông thường của tôi rằng ừm trẻ em lớn lên theo một đường thẳng đều đặn.

Người nói 2 (Nam): Thực ra sinh lý con người là một chuỗi những đường cong phức tạp. Ở những năm đầu đời thì trẻ sơ sinh trông rất mũm mĩm, nhưng khi trẻ bắt đầu biết đi và vận động nhiều hơn, chỉ số BMI sẽ giảm dần.

Người nói 1 (Nữ): Tức là người ngót lại đấy?

Người nói 2 (Nam): Đúng rồi. Theo lẽ tự nhiên, BMI của một đứa trẻ sẽ chạm đến điểm đáy thấp nhất ở độ tuổi từ 5 đến 6. Khi chạm cái điểm đáy này, cơ thể bắt đầu tích lũy lại mô mỡ để chuẩn bị năng lượng cho cú bứt phá của tuổi dậy thì.

Người nói 1 (Nữ): Sự tăng vọt trở lại này chính là cái adiposity rebound đúng không?

Người nói 2 (Nam): Chính nó, sự phục hồi mô mỡ.

Người nói 1 (Nữ): Tôi hình dung nó giống như một chiếc máy bay đang thực hiện một cú bổ nhào xuống rồi kéo mũi bay vút lên bầu trời vậy. Cái điểm mũi máy bay kéo lên chính là điểm đáy lúc 5 tuổi. Nhưng ừm chuyện gì sẽ xảy ra nếu phi công hoảng sợ và kéo mũi máy bay lên quá sớm, ví dụ như lúc trẻ mới 3 hay 4 tuổi chẳng hạn?

Người nói 2 (Nam): Thì lực quán tính sinh ra sẽ sẽ toạc đôi cánh chứ sao.

Người nói 1 (Nữ): Đúng. Ở đây thay vì đôi cánh bị gãy thì cỗ máy chuyển hóa của đứa trẻ sẽ bị phá vỡ. Tài liệu chỉ ra rằng nếu cú nảy này xảy ra trước 5 tuổi, trẻ có nguy cơ cực kỳ cao bị tăng huyết áp và béo phì nặng khi trưởng thành.

Người nói 2 (Nam): Rất chính xác. Hãy nhìn vào cấp độ tế bào để hiểu tại sao cái cú nảy sớm này lại mang tính hủy diệt như vậy nhé. Ở độ tuổi 3 hoặc 4, cơ thể đáng lẽ phải ưu tiên tổng hợp protein để xây dựng khối cơ bắp. Nhưng nếu năng lượng dư thừa ép cơ thể phải chuyển sang trạng thái tích mỡ quá sớm thì nó không chỉ làm phình to các tế bào mỡ hiện có đâu.

Người nói 1 (Nữ): Mà nó còn làm gì nữa?

Người nói 2 (Nam): Nó còn kích thích cơ thể sinh ra thêm hàng triệu tế bào mỡ mới nữa cơ. Và điều đáng sợ là những tế bào mỡ mới này không bao giờ biến mất.

Người nói 1 (Nữ): Thật á? Không bao giờ luôn?

Người nói 2 (Nam): Không bao giờ. Chúng sẽ nằm đó, liên tục gửi các tín hiệu hóa học đòi hỏi thức ăn trong suốt phần đời còn lại của đứa trẻ.

Người nói 1 (Nữ): Ôi trời. Vậy nếu biểu đồ BMI đang nhấp nháy cảnh báo đỏ và chúng ta thấy một đứa trẻ 4 tuổi đang có dấu hiệu nảy mô mỡ quá sớm thì quay lại câu hỏi đầu tiên của chúng ta lúc nãy: Tại sao việc cắt giảm calo mạnh tay lại nguy hiểm?

Người nói 2 (Nam): Là bởi vì khi chúng ta bỏ đói một cỗ máy đang được lắp ráp, chúng ta sẽ ừm rút ruột chính những vật liệu quan trọng nhất của nó.

Người nói 1 (Nữ): Nghĩa là sao?

Người nói 2 (Nam): Nghĩa là khi trẻ bị bắt ăn kiêng kham khổ, cơ thể sẽ ưu tiên sử dụng năng lượng cho não và tim. Nhưng để làm được điều đó, nó sẽ lấy đi canxi và phốt pho từ quá trình khoáng hóa xương.

Người nói 1 (Nữ): À, là mật độ khoáng của xương sụt giảm.

Người nói 2 (Nam): Đúng, dẫn đến loãng xương sớm. Thêm vào đó, việc kiêng khem tự phát gây rối loạn điện giải ừm có thể dẫn đến loạn nhịp tim. Và vết thương sâu nhất thường nằm ở tâm lý cơ.

Người nói 1 (Nữ): Tổn thương tâm lý á?

Người nói 2 (Nam): Vâng. Những đứa trẻ bị ép ăn kiêng từ nhỏ có tỷ lệ rất cao rơi vào chứng rối loạn ăn uống. Kiểu như chúng sẽ mắc kẹt trong vòng lặp nhịn ăn rồi lại ăn vô độ khi lớn lên ấy.

Người nói 1 (Nữ): Khoan đã, nếu việc ép một cơ thể đang lớn nhịn đói là thảm họa, trong khi biểu đồ BMI thì vẫn đang cảnh báo nguy hiểm, vậy thì cha mẹ thực sự phải làm gì vào một tối thứ Ba bên bàn ăn đây?

Người nói 2 (Nam): May mắn là các hướng dẫn của AAP không bỏ mặc chúng ta. Họ đưa ra một bản đồ lộ trình gồm 4 giai đoạn. Nhưng điều thú vị là nó bắt đầu ở một nơi rất xa các phòng phẫu thuật hay đơn thuốc.

Người nói 1 (Nữ): Bắt đầu bằng những thứ cơ bản nhất đúng không?

Người nói 2 (Nam): Đúng vậy. Lộ trình này được xây dựng dựa trên nguyên lý leo thang, từ thay đổi thói quen đến can thiệp y khoa sâu. Giai đoạn 1 được gọi là "phòng ngừa cộng thêm".

Người nói 1 (Nữ): Phòng ngừa cộng thêm là sao?

Người nói 2 (Nam): Nó không phải là việc đưa trẻ vào bệnh viện đâu, nó diễn ra ngay tại phòng khám nhi khoa định kỳ thôi. Bác sĩ sẽ cùng gia đình thiết lập lại thói quen sinh hoạt cơ bản, kiểu như bớt nước ngọt đi, tăng vận động lên. Trọng tâm ở đây là cả gia đình cùng thay đổi, chứ không phải biến đứa trẻ thành một người bệnh bị cách ly khỏi mâm cơm chung.

Người nói 1 (Nữ): Nghe thì hợp lý đấy, nhưng hãy thực tế một chút. Rất nhiều gia đình thất bại ở giai đoạn 1 vì thói quen là một thứ cực kỳ cứng đầu. Khi việc nói "chúng ta sẽ ăn nhiều rau hơn", trôi qua vài tháng mà BMI vẫn cứ tăng vù vù thì tài liệu yêu cầu chúng ta bước sang giai đoạn 2.

Người nói 2 (Nam): Đó là quản lý cân nặng có cấu trúc. Lúc này thì sự tự giác không còn đủ nữa rồi. Giai đoạn 2 yêu cầu tính kỷ luật cao hơn rất nhiều.

Người nói 1 (Nữ): Cụ thể là phải làm gì?

Người nói 2 (Nam): Gia đình phải lên thực đơn có cấu trúc rõ ràng và ừm bắt đầu ghi chép nhật ký ăn uống. Cái nhật ký này vô cùng quan trọng để tìm ra những kẻ buôn lậu calo.

Người nói 1 (Nữ): Kẻ buôn lậu calo? Ý là những cái đồ ăn vặt nghe có vẻ vô hại nhưng lại chứa lượng calo khổng lồ á?

Người nói 2 (Nam): Chính xác.

Người nói 1 (Nữ): Nhưng tôi phải nói thật, ghi nhật ký ăn uống là lúc con người ta dễ lừa dối bản thân nhất đấy. Chúng ta thường có xu hướng kiểu vô tình quên ghi lại nửa cái bánh quy ăn vội hay là cốc trà sữa uống ké của đồng nghiệp.

Người nói 2 (Nam): Tôi hiểu mà. Đó chính là lý do y khoa cần sự can thiệp có cấu trúc. Các chuyên gia sẽ kiểm tra chéo cái nhật ký này. Và nếu sự giám sát ở giai đoạn 2 vẫn chưa đủ lực để đảo ngược tình hình thì bệnh nhân sẽ được chuyển lên giai đoạn 3.

Người nói 1 (Nữ): Là can thiệp đa chuyên khoa toàn diện?

Người nói 2 (Nam): Đúng, nghĩa là đứa trẻ bây giờ không chỉ gặp mỗi bác sĩ nhi nữa, các em sẽ được một đội ngũ bao gồm bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng và đặc biệt là chuyên gia tâm lý hành vi cùng đồng hành.

Người nói 1 (Nữ): Chà, huy động cả một đội ngũ. Và trước khi chúng ta nói về giai đoạn 4, cái mức độ cao nhất với thuốc và dao kéo ấy, thì có một sự chuyển dịch tư duy khổng lồ mà tôi nhận ra khi đọc tài liệu này.

Người nói 2 (Nam): Chi tiết nào vậy?

Người nói 1 (Nữ): AAP nhấn mạnh rằng đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm từ 2 đến 5 tuổi, mục tiêu của toàn bộ lộ trình này thường không phải là giảm cân.

Người nói 2 (Nam): À vâng, cái này chạm trúng điểm mù của rất nhiều người luôn. Mục tiêu thực sự của y khoa nhi trong trường hợp này là duy trì cân nặng.

Người nói 1 (Nữ): Chỉ cần giữ nguyên cân nặng thôi sao?

Người nói 2 (Nam): Đúng thế. Nếu chúng ta có thể giữ cho cân nặng của một đứa trẻ 5 tuổi đứng im trong vòng 8 tháng, trong khi chiều cao của trẻ vẫn không ngừng vươn lên theo gen di truyền thì sao?

Người nói 1 (Nữ): Thì cơ thể trẻ sẽ tự động kéo giãn cái lượng mỡ thừa đó ra.

Người nói 2 (Nam): Chuẩn luôn. Chỉ số BMI sẽ tự động giảm xuống vùng an toàn mà không cần trẻ phải mất đi bất kỳ một gram trọng lượng cơ thể nào.

Người nói 1 (Nữ): Một chiến lược cực kỳ thông minh của sinh học. Nhưng nói thì luôn dễ hơn làm. Đem những nguyên lý y khoa này đặt lên bàn ăn mỗi tối mới là cuộc chiến thực sự. Làm thế nào để cha mẹ quản lý hành vi của trẻ mà không biến bữa tối thành một phiên tòa đầy nước mắt đây?

Người nói 2 (Nam): Đây là lúc chúng ta phải nhờ đến tâm lý học. Một trong những trụ cột được nhắc đến trong các tài liệu y khoa là quy tắc phân chia trách nhiệm của nhà tâm lý học dinh dưỡng Ellyn Satter.

Người nói 1 (Nữ): Quy tắc đó nói gì vậy?

Người nói 2 (Nam): Nguyên tắc này vạch ra một đường ranh giới rất rõ ràng: Cha mẹ là người nắm toàn quyền quyết định cho trẻ ăn cái gì, ở đâu và khi nào. Còn trẻ, và chỉ có trẻ mới có quyền quyết định có ăn hay không và ăn bao nhiêu.

Người nói 1 (Nữ): Khoan đã, nếu tôi để cho đứa con 5 tuổi của mình tự quyết định ăn bao nhiêu, điều gì ngăn cản việc nó sẽ nhìn đĩa rau và quyết định ừm chả ăn miếng nào cả, hoặc nó chỉ nhóp nhép đúng phần thịt nướng rồi bỏ đi chơi? Các tài liệu giải thích sự mạo hiểm này thế nào?

Người nói 2 (Nam): Thường thì đó là nỗi sợ vô hình của mọi bậc cha mẹ. Chúng ta cứ sợ con đói, nhưng tâm lý học hành vi chứng minh rằng một đứa trẻ khỏe mạnh sẽ không bao giờ tự bỏ đói mình đến mức suy dinh dưỡng nếu nguồn thức ăn duy nhất có sẵn là thức ăn lành mạnh.

Người nói 1 (Nữ): À, ý là nếu trên bàn toàn đồ bổ dưỡng thì đói quá cũng phải ăn á?

Người nói 2 (Nam): Đúng vậy. Nhiệm vụ của cha mẹ với tư cách là người thiết kế thực đơn là chỉ dọn lên bàn những thực phẩm mang tính chất nuôi dưỡng. Nếu trẻ từ chối ăn rau và chỉ ăn thịt, hãy chấp nhận điều đó mà không cằn nhằn.

Người nói 1 (Nữ): Kìm nén lại đúng không?

Người nói 2 (Nam): Vâng, và quan trọng nhất là: khi trẻ thấy đói vào buổi tối, tuyệt đối không có bánh kẹo dự phòng nào cả. Dần dần, cơ chế sinh tồn sẽ dạy trẻ cách dung nạp các loại thực phẩm khác nhau trên bàn ăn mà không cần đến sự ép buộc.

Người nói 1 (Nữ): Hiểu rồi. Vậy để hỗ trợ cho việc thiết kế thực đơn này, tài liệu đề xuất chế độ ăn đèn giao thông. Kiểu như xanh lá là ăn thoải mái như rau xanh, hoa quả tươi; vàng là ăn có kiểm soát như tinh bột, thịt; và đỏ là dừng lại, hạn chế tối đa đồ chế biến sẵn.

Người nói 2 (Nam): Một cách phân loại rất dễ nhớ.

Người nói 1 (Nữ): Nhưng mà chúng ta đang sống trong kỷ nguyên của công nghiệp thực phẩm, có những món ăn cực kỳ lừa tình.

Người nói 2 (Nam): Ví dụ như?

Người nói 1 (Nữ): Ví dụ như một thanh hạt ngũ cốc granola đi. Vỏ hộp dán nhãn xanh lá cây, in hình người chạy bộ rất khỏe khoắn, nhưng cơ chế chuyển hóa của cơ thể lại nhìn thấy nó là đèn đỏ chót vì lượng đường xi-rô ngô khổng lồ giấu bên trong.

Người nói 2 (Nam): Đúng thế. Kỹ nghệ thực phẩm luôn đi trước nhận thức của người tiêu dùng một bước. Đó là lý do tại sao tài liệu đưa ra nguyên tắc thứ hai, đó là quy tắc 5-2-1-0.

Người nói 1 (Nữ): 5-2-1-0 là những gì?

Người nói 2 (Nam): Đây là kim chỉ nam rõ ràng nhất: Ít nhất 5 khẩu phần rau quả tươi mỗi ngày; Dưới 2 giờ sử dụng màn hình, và lưu ý nhé: 0 giờ màn hình cho trẻ dưới 2 tuổi.

Người nói 1 (Nữ): Tuyệt đối không cho xem tivi hay điện thoại luôn.

Người nói 2 (Nam): Đúng. Tiếp theo là ít nhất 1 giờ vận động thể lực. Và cuối cùng là 0 đồ uống có đường. Số 0 ở đây là tuyệt đối, không có khái niệm nước ép trái cây đóng chai dán mác tự nhiên hay là trà sữa giảm đường đâu.

Người nói 1 (Nữ): Gắt gao thật. Đặt ra quy tắc là một chuyện, nhưng khi áp dụng lên những thanh thiếu niên 14, 15 tuổi đang tuổi nổi loạn ấy, mọi mệnh lệnh của bác sĩ hay cha mẹ đều có nguy cơ tạo ra phản ứng ngược. Tài liệu giải quyết sự kháng cự tâm lý này như thế nào?

Người nói 2 (Nam): Bằng một kỹ thuật y khoa khá tinh tế, gọi là phỏng vấn tạo động lực.

Người nói 1 (Nữ): Nghe như đi phỏng vấn xin việc vậy.

Người nói 2 (Nam): Tên nó vậy thôi. Thay vì bác sĩ ngồi ghế chỉ đạo và nói kiểu: "Cháu phải giảm 5 ký nếu không muốn bị tiểu đường", thì họ sẽ tiếp cận từ góc độ thấu cảm. Mục đích là để giải quyết sự lưỡng lự bên trong bệnh nhân.

Người nói 1 (Nữ): Họ sẽ hỏi thế nào?

Người nói 2 (Nam): Bác sĩ có thể hỏi là: "Điều gì làm cháu cảm thấy khó chịu nhất khi cơ thể tăng cân?". Đứa trẻ có thể đáp: "Cháu không chạy theo kịp các bạn trong giờ thể dục".

Người nói 1 (Nữ): À, tìm ra cái pain point của chính đứa trẻ.

Người nói 2 (Nam): Chính xác. Từ đó, động lực giảm cân không đến từ nỗi sợ bệnh tật xa xôi mà bác sĩ vẽ ra, mà đến từ chính khao khát nội tại của đứa trẻ. Sự thay đổi tự thân bao giờ cũng bền vững hơn sự ép buộc mà.

Người nói 1 (Nữ): Rất nhân văn. Nhưng y khoa cũng là một môn khoa học của sự thật nghiệt ngã. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu một đứa trẻ 15 tuổi đã áp dụng sự thay đổi lối sống một cách kỷ luật suốt 6 tháng, gia đình đã làm đúng mọi thứ theo sách vở nhưng biểu đồ BMI vẫn tiếp tục phá vỡ bách phân vị thứ 95?

Người nói 2 (Nam): Ừm, đó là một tình huống khó.

Người nói 1 (Nữ): Tệ hơn nữa là các xét nghiệm máu bắt đầu báo động về tình trạng kháng insulin và men gan tăng. Đây chính là điểm giới hạn đúng không, nơi chúng ta buộc phải bước vào giai đoạn 4 là can thiệp y khoa cấp cao?

Người nói 2 (Nam): Đúng vậy. Khi lối sống không thể đảo ngược tình hình, thường là ở những trường hợp béo phì độ 3 thì y khoa bắt buộc phải can thiệp sâu hơn để ngăn chặn các biến chứng đe dọa tính mạng. Bước đi đầu tiên trong giai đoạn 4 thường là sử dụng thuốc.

Người nói 1 (Nữ): Ờ tôi thấy tài liệu nhắc đến 2 loại thuốc chính: đầu tiên là Orlistat được phê duyệt cho trẻ trên 12 tuổi. Ừm cơ chế hoạt động của cái loại thuốc này là gì vậy?

Người nói 2 (Nam): Thực ra Orlistat là một chất ức chế enzyme lipase ở ruột. Hãy tưởng tượng lipase như những chiếc kéo sinh học siêu nhỏ trong đường tiêu hóa của chúng ta ấy. Bình thường khi chúng ta ăn chất béo, những chiếc kéo này sẽ cắt nhỏ chất béo ra để thành ruột có thể hấp thụ vào máu. Orlistat hoạt động bằng cách bọc đầu những chiếc kéo này lại.

Người nói 1 (Nữ): Ồ, vậy là không cắt được mỡ nữa?

Người nói 2 (Nam): Đúng. Khoảng 30% chất béo trong thức ăn sẽ không bị cắt nhỏ, không được hấp thụ và đi thẳng ra ngoài qua đường tiêu hóa.

Người nói 1 (Nữ): Nghe thì có vẻ hay đấy, nhưng mà...

Người nói 2 (Nam): Nhưng cơ chế này mang lại những hệ lụy khá rắc rối trong nhà vệ sinh.

Người nói 1 (Nữ): Tôi đoán là tình trạng rỉ dịch mỡ hay đầy hơi đúng không?

Người nói 2 (Nam): Chuẩn luôn. Và quan trọng hơn là vì nó ngăn chặn hấp thu mỡ, nó cũng vô tình chặn đứng luôn việc hấp thu các vitamin tan trong dầu mỡ như vitamin A, D, E, K.

Người nói 1 (Nữ): Nghe không giống một viên thuốc thần kỳ cho lắm. Vậy còn loại thứ hai thì sao? Liraglutide. Tôi thấy nó là thuốc tiêm chứ không phải thuốc uống.

Người nói 2 (Nam): Liraglutide thì can thiệp ở một cấp độ tinh vi hơn nhiều. Nó mô phỏng lại một loại hormone tự nhiên trong ruột gọi là GLP-1. Khi tiêm vào cơ thể, nó gửi tín hiệu trực tiếp lên não để báo rằng: "Tôi đã no rồi".

Người nói 1 (Nữ): Đánh lừa bộ não.

Người nói 2 (Nam): Đúng vậy. Đồng thời nó làm chậm quá trình làm trống dạ dày. Thức ăn nằm lại trong dạ dày lâu hơn khiến người bệnh mất đi cảm giác cồn cào thèm ăn. Nó tác động trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương và cơ chế nội tiết.

Người nói 1 (Nữ): Và nếu thuốc vẫn không thể cản lại đà tăng cân thì tài liệu nhắc đến một phương án cuối cùng là phẫu thuật béo phì.

Người nói 2 (Nam): Vâng, bariatric surgery.

Người nói 1 (Nữ): Phương án này thường được xem xét khi BMI của trẻ vị thành niên vượt mức 35 kèm theo các bệnh lý nguy hiểm. Có các phương pháp như tạo hình dạ dày ống đứng hay là nối tắt dạ dày. Về cơ bản là thiết kế lại toàn bộ hệ thống đường tiêu hóa, thu nhỏ dung tích dạ dày từ kích cỡ của một quả bóng đá xuống chỉ còn bằng một quả trứng gà.

Người nói 2 (Nam): Đúng, một sự can thiệp rất quyết liệt.

Người nói 1 (Nữ): Nhưng tôi có một câu hỏi rất gai góc ở đây. Việc chúng ta kê đơn thuốc giảm béo cho một đứa trẻ 12 tuổi hay là tiến hành phẫu thuật cắt bỏ 80% dạ dày của một thiếu niên 15 tuổi, ừm liệu có phải y học hiện đại đang lạm dụng dao kéo để dán một miếng băng cá nhân lên một vết thương sâu hoắm do lỗi của xã hội gây ra không? Một xã hội đầy rẫy thức ăn nhanh và sự lười vận động ấy?

Người nói 2 (Nam): Góc nhìn đó phản ánh sự hoài nghi của rất nhiều người. Nhưng mà nó bỏ qua một yếu tố quyết định của sinh học tiến hóa.

Người nói 1 (Nữ): Yếu tố gì vậy?

Người nói 2 (Nam): Béo phì ở cấp độ này không còn là vấn đề của sự thiếu ý chí nữa đâu. Cơ thể con người đã trải qua hàng triệu năm tiến hóa trong điều kiện khan hiếm thức ăn. Khi một người cố gắng giảm một lượng mỡ lớn, cơ thể không hiểu rằng họ đang làm đẹp hay phòng bệnh.

Người nói 1 (Nữ): Vậy nó hiểu là gì?

Người nói 2 (Nam): Nó giải mã sự sụt cân đó là cảnh báo: Chúng ta đang chết đói!

Người nói 1 (Nữ): Vậy là cơ thể sẽ tự động thiết lập các lớp phòng thủ để chống lại việc giảm cân á?

Người nói 2 (Nam): Chính xác. Nhiệt lượng kế của cơ thể bị hỏng rồi. Cơ thể sẽ tự động giảm tốc độ trao đổi chất xuống mức cực thấp để tiết kiệm năng lượng. Đồng thời nó tiết ra ồ ạt hormone ghrelin, cái hormone gây đói dữ dội ấy.

Người nói 1 (Nữ): Đáng sợ thật.

Người nói 2 (Nam): Trí não của một đứa trẻ không thể nào chống lại tiếng gầm gào của hệ thống nội tiết này được đâu. Các phương pháp phẫu thuật như nối tắt dạ dày không chỉ đơn thuần là thu nhỏ dạ dày để chứa ít thức ăn hơn.

Người nói 1 (Nữ): Nó còn làm gì nữa?

Người nói 2 (Nam): Việc định tuyến lại đường ruột thực sự làm thay đổi dòng thác hormone trong cơ thể, thiết lập lại tín hiệu giữa ruột và não, triệt tiêu luôn cơn đói sinh lý. Nên nó không phải là một miếng băng dán, nó là chiếc phao cứu sinh để khởi động lại một hệ thống đã bị hỏng hóc hoàn toàn do quá tải năng lượng. Tất nhiên phẫu thuật không bao giờ đứng một mình, nó luôn phải đi kèm với một cấu trúc quản lý dinh dưỡng cực kỳ chặt chẽ.

Người nói 1 (Nữ): Sự phân tích đó thực sự làm sáng tỏ rất nhiều định kiến đấy. Chúng ta đã đi qua một hành trình bóc tách đầy kinh ngạc: từ việc hiểu lại các bách phân vị BMI, hiện tượng cú nảy mô mỡ, cấu trúc 4 giai đoạn leo thang, cho đến tâm lý học trên bàn ăn và các cơ chế thần kinh nội tiết đằng sau những can thiệp y khoa chuyên sâu.

Người nói 2 (Nam): Khá là nhiều thông tin.

Người nói 1 (Nữ): Vâng. Rõ ràng việc giúp một đứa trẻ vượt qua béo phì không phải là một đợt chạy nước rút với những thực đơn cực đoan. Đó là một cuộc chạy marathon cần sự kiên nhẫn, sự hiểu biết về sinh lý học và sự thay đổi của toàn bộ hệ sinh thái gia đình.

Người nói 2 (Nam): Đúng vậy. Và nếu chúng ta muốn phóng tầm mắt ra xa hơn những gì chúng ta tưởng mình đã biết, có một chi tiết nhỏ nằm ở chương 1 của tài liệu nhi khoa thực sự có sức nặng thay đổi toàn bộ cuộc chơi đấy.

Người nói 1 (Nữ): Chi tiết gì thế?

Người nói 2 (Nam): Đó là các nghiên cứu đang bùng nổ về hệ vi sinh vật đường ruột hay còn gọi là microbiome.

Người nói 1 (Nữ): Hệ vi sinh á? Ý chuyên gia là hệ vi khuẩn sống trong ruột chúng ta có liên quan đến việc một đứa trẻ sẽ béo hay gầy?

Người nói 2 (Nam): Không chỉ liên quan đâu, mà nó có thể là gốc rễ định hình chuyển hóa luôn.

Người nói 1 (Nữ): Thật vậy sao?

Người nói 2 (Nam): Các nghiên cứu chỉ ra rằng hệ vi sinh vật của một đứa trẻ bị xáo trộn nghiêm trọng ngay từ khoảnh khắc chào đời nếu trẻ sinh mổ, dẫn đến việc thiếu hụt nghiêm trọng chủng vi khuẩn Bacteroides. Hơn thế nữa, việc sử dụng kháng sinh sớm trong những năm đầu đời để điều trị những viêm nhiễm thông thường ấy đã vô tình tàn phá sự đa dạng của hệ vi sinh này.

Người nói 1 (Nữ): Oa, kháng sinh ảnh hưởng đến thế cơ á?

Người nói 2 (Nam): Đúng. Trên các mô hình động vật, những cá thể bị xáo trộn microbiome ở giai đoạn sớm này có khả năng trích xuất và lưu trữ năng lượng từ cùng một lượng thức ăn cao hơn rất nhiều so với cá thể bình thường, dẫn thẳng đến tình trạng béo phì không kiểm soát ở tuổi trưởng thành.

Người nói 1 (Nữ): Thật không thể tin nổi. Nếu ghép các mảnh vỡ này lại, chúng ta đang đứng trước một giả thuyết rúng động: đó là đại dịch béo phì ở trẻ em mà chúng ta đang vật lộn hiện nay có thể không chỉ đến từ đĩa thức ăn công nghiệp hay chiếc điện thoại thông minh, mà một phần trong đó đã được kích hoạt từ ừm những liều kháng sinh chúng ta vô tình lạm dụng hoặc những can thiệp y tế ngay trong những ngày đầu tiên trẻ vừa chào đời.

Người nói 2 (Nam): Đó chính là giới hạn tiếp theo mà y học đang phải khiêm tốn đối mặt. Một sự can thiệp để chữa viêm họng năm 1 tuổi lại có thể lập trình lại vĩnh viễn cách cơ thể đó hấp thu năng lượng vào năm 15 tuổi.

Người nói 1 (Nữ): Cơ thể con người quả thực là một vũ trụ vô tận của những mối liên kết chằng chịt, và mỗi lần vén bức màn lên chúng ta lại nhận ra mình còn biết quá ít. Hành trình tháo gỡ hôm nay hy vọng đã cung cấp cho mọi người một tấm bản đồ khoa học sắc nét hơn, loại bỏ những cảm giác tội lỗi không đáng có và trang bị những công cụ can thiệp thực tiễn. Hãy để câu hỏi về mối liên kết kỳ diệu giữa những vi khuẩn siêu nhỏ trong đường ruột và quả cân trên bàn y tế là một suy nghĩ khơi gợi trong tâm trí mỗi chúng ta hôm nay nhé!

Cảm ơn vì một cuộc trò chuyện mở mang, và hẹn gặp lại mọi người trong những buổi phân tích tiếp theo để cùng giải mã thế giới y khoa đầy phức tạp này!