Béo phì ở trẻ em phản ánh sự mất cân bằng năng lượng kéo dài, dẫn đến sự gia tăng khối lượng mô mỡ trắng (White Adipose Tissue) và sự xuất hiện của tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp (Low-grade chronic inflammation).
Sinh lý bệnh: Thặng dư năng lượng tích tụ dưới dạng triglyceride trong tế bào mỡ, gây ra phì đại (hypertrophy) và tăng sản (hyperplasia) tế bào mỡ.
Lý giải biến đổi sinh hóa: BMI Z-score vượt ngưỡng +2SD đến +3SD (bách phân vị ≥ 95th). Nồng độ Leptin tăng phản ánh khối lượng mỡ tăng, nhưng do tình trạng kháng leptin tại vùng hạ đồi nên trẻ vẫn cảm thấy thèm ăn.
Sinh lý bệnh (Mô hình "Multiple-hit"):
Hit 1 (Tích mỡ gan): Tình trạng kháng insulin làm tăng phân giải mỡ ở mô ngoại vi, đưa một lượng lớn axit béo tự do (FFA) về gan. Sự tăng tổng hợp mỡ mới (de novo lipogenesis) tại gan vượt quá khả năng oxy hóa và bài xuất VLDL của gan, làm mỡ tích tụ > 5% trọng lượng gan.
Hit 2 (Viêm và xơ hóa - NASH): Sự độc tính mỡ (Lipotoxicity), stress oxy hóa tại ty thể, stress lưới nội chất và các cytokine viêm (TNF-α, IL-6) kích thích tế bào Kupffer và tế bào sao (Stellate cells), dẫn đến viêm, hoại tử tế bào gan và xơ hóa.
Lý giải biến đổi sinh hóa: Tế bào gan bị tổn thương làm rò rỉ men gan vào máu, đặc biệt ALT tăng cao hơn AST (ALT là chỉ số nhạy nhất tầm soát NAFLD/MASLD). Triglyceride máu tăng cao và Adiponectin (cytokine chống viêm) sụt giảm.
Sinh lý bệnh: Mô mỡ tạng phì đại giải phóng các adipokine gây viêm (TNF-α, Resistin) và FFA, làm gián đoạn con đường tín hiệu của receptor insulin tại cơ, gan và mô mỡ.
Lý giải biến đổi sinh hóa: Tuyến tụy tăng tiết Insulin bù trừ gây Tăng Insulin máu lúc đói và Chỉ số HOMA-IR vọt > 2,5 - 3,1. Tình trạng này làm rối loạn mỡ máu kép: Triglyceride tăng và HDL-C (cholesterol tốt) giảm. Biểu hiện lâm sàng đặc trưng là Dấu gai đen (Acanthosis nigricans) ở cổ và nách.
Béo phì đơn gen: Đột biến các gen nằm trên con đường tín hiệu Leptin-Melanocortin tại vùng hạ đồi (đặc biệt đột biến gen MC4R - Melanocortin-4 Receptor). Trẻ bị mất hoàn toàn cảm giác no, gây cuồng ăn và béo phì mức độ đặc biệt nặng xuất hiện rất sớm từ năm đầu đời.
Hội chứng Prader-Willi: Rối loạn di truyền do mất biểu hiện các gen có nguồn gốc từ bố trên nhiễm sắc thể 15q11-q13. Trẻ có biểu hiện giảm trương lực cơ nặng ở thời kỳ sơ sinh, sau đó chuyển sang giai đoạn cuồng ăn không kiểm soát từ 1 - 2 tuổi, kèm theo chậm phát triển trí tuệ, suy tuyến sinh dục và béo phì trung tâm nặng.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO: BÉO PHÌ & BIẾN CHỨNG CHUYỂN HÓA Ở TRẺ EM
Bộ Y tế Việt Nam (2022). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh béo phì (Ban hành kèm theo Quyết định số 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022). Hà Nội.
American Academy of Pediatrics (2020). Pediatric Nutrition. 8th ed. Kleinman RE, Greer FR, eds. Elk Grove Village, IL: AAP; Chapter 7 (Feeding the Child and Adolescent) & Chapter 33 (Pediatric Obesity).
AAP Institute for Healthy Childhood Weight (2016). Algorithm for the Assessment and Management of Childhood Obesity in Patients 2 Years and Older.
World Health Organization (2006, 2007). WHO Child Growth Standards (0-24 months) & Growth Reference Data for Children and Adolescents (5-19 years). Geneva: WHO.
Kliegman RM, St. Geme JW, eds (2020). Nelson Textbook of Pediatrics. 21st ed. Elsevier; Chapter 60 (Overweight and Obesity) & Chapter 387.1 (Nonalcoholic Fatty Liver Disease).
Marcdante KJ, Kliegman RM (2019). Nelson Essentials of Pediatrics. 8th ed. Elsevier; Section 6, Chapter 29 (Obesity).
Wyllie R, Hyams JS, Kay M, eds (2016). Pediatric Gastrointestinal and Liver Disease. 5th ed. Elsevier; Chapter 15 (Obesity) & Chapter 74 (Nonalcoholic Fatty Liver Disease).
Guandalini S, Dhawan A, Branski D, eds (2022). Textbook of Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition. 2nd ed. Springer; Chapter 44 (Malnutrition and Obesity) & STEFANO Chapter 69 (NAFLD).
Viện Dinh dưỡng - Bộ Y tế (2016). Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam. Hà Nội: NXB Y học.
Barlow SE, Expert Committee (2007). Expert committee recommendations regarding the prevention, assessment, and treatment of child and adolescent overweight and obesity: summary report. Pediatrics, 120(Suppl 4):S164-S192.
