WHO, CDC và AAP đều khuyến nghị bú mẹ hoàn toàn khoảng 6 tháng đầu, bắt đầu sớm sau sinh và cho bú theo nhu cầu ngày–đêm. Khi nghi “thiếu sữa”, cần đánh giá lượng sữa trẻ thực sự nhận được, vì nhiều trường hợp là trẻ ngậm bắt vú hoặc chuyển sữa chưa hiệu quả chứ không phải tuyến vú không sản xuất đủ.[who][cdc][aap]
Trẻ bú yếu, khó đánh thức, bỏ bú hoặc không bú đủ số cữ.
Không nghe thấy tiếng nuốt trong phần lớn thời gian bú.
Trẻ liên tục tuột vú, mút nông, đau đầu vú hoặc có tiếng “tách tách”.
Sau ngày thứ 5 vẫn có ít tã ướt, nước tiểu sẫm màu.
Phân không chuyển dần từ phân su sang phân vàng mềm trong những ngày đầu.
Trẻ vẫn rất đói, quấy dai dẳng hoặc không thư giãn sau nhiều cữ bú.
Sụt cân tiếp tục, không lấy lại cân nặng sơ sinh hoặc tăng cân kém.
Khô miệng, lừ đừ, vàng da tăng hoặc có dấu hiệu mất nước.
Trong những tuần đầu, trẻ thường bú khoảng 8–12 lần trong 24 giờ, có thể nghe/nhìn thấy trẻ nuốt và có tã ướt đều. Tuy nhiên, số cữ bú hoặc thời gian bú một mình không đủ để kết luận.[cdc][cdc]
AAP lưu ý các cữ bú liên tục dưới khoảng 10 phút hoặc kéo dài trên khoảng 50 phút trong những tháng đầu có thể gợi ý vấn đề chuyển sữa, nhưng cần đánh giá cả khớp ngậm và cân nặng, không chẩn đoán chỉ bằng thời lượng.[healthychildren]
Đưa trẻ đi khám hoặc liên hệ nhân viên y tế trong ngày nếu:
Trẻ lừ đừ, khó đánh thức để bú.
Tiểu rất ít hoặc không tiểu.
Nôn nhiều, nôn xanh, sốt hoặc khó thở.
Vàng da tăng kèm bú kém.
Có dấu hiệu mất nước.
Sụt cân từ 8–10% vào ngày thứ 5 trở đi hoặc tiếp tục giảm.
Mức sụt cân 8–10% không tự động đồng nghĩa phải ngừng bú mẹ hoặc bổ sung ngay, nhưng cần đánh giá chuyên môn về chuyển sữa, khớp ngậm, tình trạng trẻ và nguồn sữa.[bfmed]
Nguyên nhân thường gặp:
Ngậm bắt vú nông.
Tư thế bú chưa phù hợp.
Trẻ buồn ngủ, yếu hoặc sinh non.
Đau đầu vú khiến mẹ rút ngắn cữ bú.
Dùng núm vú giả hoặc bình sữa làm giảm số lần bú mẹ.
Lịch bú quá cứng, bỏ qua dấu hiệu đói.
Có thể liên quan đến:
Bú hoặc hút sữa quá ít.
Khoảng cách giữa các cữ quá dài.
Không hút/được hút hết sữa.
Bệnh tuyến giáp, hội chứng buồng trứng đa nang hoặc thiếu máu.
Băng huyết sau sinh.
Phẫu thuật vú hoặc tổn thương tuyến vú.
Một số thuốc.
Sót nhau hoặc vấn đề nội tiết sau sinh.
Vì vậy, nên kiểm tra khớp ngậm và cân nặng trước khi dùng thuốc hoặc sản phẩm “gọi sữa”.
Sản xuất sữa hoạt động theo cơ chế cung–cầu: kích thích núm vú và lấy sữa thường xuyên, hiệu quả sẽ gửi tín hiệu tăng sản xuất. CDC nêu rằng kích thích núm vú bằng bú trực tiếp, vắt tay hoặc hút sữa; sau đó cần lấy sữa thường xuyên và tương đối đầy đủ để xây dựng nguồn sữa.[cdc]
Thực hành:
Cho trẻ bú theo dấu hiệu đói, cả ngày và đêm.
Trong giai đoạn sơ sinh, hướng tới khoảng 8–12 cữ/24 giờ nếu trẻ bú hiệu quả.
Tránh cố kéo dài thời gian giữa các cữ để “dồn sữa”.
Nếu trẻ bỏ một cữ hoặc mẹ và trẻ phải xa nhau, hút/vắt thay cữ đó.
Có thể hút thêm 10–15 phút sau một số cữ trong vài ngày nếu được tư vấn phù hợp.
AAP cũng xác định lấy sữa hiệu quả là biện pháp quan trọng nhất để duy trì và cải thiện nguồn sữa.[healthychildren]
Một khớp ngậm tốt giúp trẻ lấy được nhiều sữa hơn và kích thích vú tốt hơn:
Mũi ngang núm vú.
Chờ trẻ há miệng rộng.
Đưa trẻ vào vú, cằm chạm vú.
Miệng ngậm sâu cả núm và phần lớn quầng vú.
Mẹ không đau kéo dài.
Có nhịp mút sâu và tiếng nuốt.
Nếu trẻ đau đầu vú mẹ, bú rất lâu nhưng không tăng cân, hoặc không nghe tiếng nuốt, nên nhờ nữ hộ sinh, bác sĩ hoặc tư vấn viên nuôi con bằng sữa mẹ quan sát trực tiếp một cữ bú.
Nếu trẻ chưa bú hiệu quả:
Vắt tay hoặc hút sữa sau cữ bú.
Kiểm tra phễu hút có vừa kích thước đầu vú không.
Kiểm tra van, màng và lực hút của máy.
Hút hai bên nếu phù hợp.
Massage nhẹ và chườm ấm ngắn trước khi hút nếu giúp sữa xuống tốt hơn.
Không dùng lực hút quá mạnh gây đau, phù nề hoặc tổn thương đầu vú.
Nếu phải bổ sung, nên tiếp tục kích thích và lấy sữa để bảo vệ nguồn sữa. CDC khuyến nghị khi chưa đủ sữa, trẻ vẫn phải được theo dõi sát tăng trưởng; sữa hiến tặng thanh trùng hoặc sữa công thức có thể được dùng tạm thời khi cần, không nên để trẻ thiếu năng lượng.[cdc]
Da kề da giúp mẹ nhận biết dấu hiệu đói sớm.
Cho trẻ bú khi còn bình tĩnh sẽ dễ ngậm vú hơn.
Nghỉ ngơi khi có thể và nhờ người thân hỗ trợ việc nhà.
Ăn đủ bữa, không bỏ bữa.
Uống theo khát, không cần ép uống quá nhiều nước.
Tránh khói thuốc, rượu và các chất gây nghiện.
Căng thẳng hoặc thiếu ngủ có thể ảnh hưởng phản xạ xuống sữa ở một số mẹ, nhưng không nên quy mọi vấn đề nguồn sữa cho “tâm lý”. Cần kiểm tra nguyên nhân kỹ thuật và y khoa trước.
Mẹ nên ăn đa dạng:
Tinh bột: cơm, khoai, ngũ cốc.
Đạm: thịt, cá, trứng, đậu đỗ.
Rau xanh và trái cây.
Chất béo lành mạnh.
Sữa hoặc thực phẩm giàu canxi nếu phù hợp.
Uống đủ theo khát.
CDC cho biết mẹ cho con bú thường cần thêm năng lượng và cần chú ý các vi chất như iốt, choline, vitamin B12, vitamin D, vitamin A và folate tùy chế độ ăn, sức khỏe và chỉ định.[cdc][cdc]
Không có bằng chứng chắc chắn rằng một món riêng lẻ như móng giò, đu đủ xanh, sữa đặc hay nước lá có thể làm tăng sữa một cách đáng tin cậy. Những thực phẩm này chỉ có thể là một phần của khẩu phần nếu mẹ dung nạp tốt, không thay thế việc bú/hút sữa thường xuyên.
Không nên tự dùng:
Viên lợi sữa không rõ thành phần.
Thảo dược hoặc trà lợi sữa.
Domperidone hoặc thuốc khác.
Mẹo dân gian liều cao.
Sản phẩm quảng cáo làm tăng sữa nhanh.
Bằng chứng về phần lớn galactagogue, gồm thảo dược và thuốc, còn hạn chế; các hướng dẫn chuyên môn không xem chúng là lựa chọn đầu tiên. Trước khi cân nhắc, cần đánh giá việc lấy sữa, khớp ngậm, bệnh lý, thuốc đang dùng và nguy cơ cho mẹ–trẻ.[jandonline][toronto][bfmed]
Ghi số cữ bú, số tã ướt và tình trạng phân.
Quan sát trực tiếp ít nhất một cữ bú để kiểm tra khớp ngậm và tiếng nuốt.
Cho bú theo dấu hiệu đói, không chờ trẻ khóc.
Tăng cơ hội bú hoặc hút sữa lên khoảng 8–12 lần/24 giờ ở giai đoạn sơ sinh nếu phù hợp.
Vắt/hút thay cữ khi trẻ không bú trực tiếp.
Cân trẻ tại cơ sở y tế nếu nghi tăng trưởng kém.
Không tự ngừng bú mẹ và không tự dùng thuốc lợi sữa.
Nếu trẻ có dấu hiệu thiếu sữa rõ, ưu tiên bảo đảm đủ năng lượng cho trẻ bằng phương án bổ sung do nhân viên y tế hướng dẫn, đồng thời tiếp tục bảo vệ nguồn sữa.
Tóm lại: cách tăng sữa có bằng chứng nhất là tăng số lần và hiệu quả lấy sữa, sửa khớp ngậm, xử lý nguyên nhân y khoa và theo dõi cân nặng/tã ướt. Thực phẩm hay thuốc lợi sữa chỉ nên cân nhắc sau khi đã đánh giá các yếu tố này. WHO khuyến nghị bú mẹ theo nhu cầu ngày và đêm, còn CDC/AAP nhấn mạnh theo dõi trẻ và tối ưu hóa việc lấy sữa trước khi kết luận nguồn sữa thấp.[who][cdc][healthychildren]
